Tijdens de bijeenkomst van de begrafenis van Joram hebben we het nummer 'Vanaf Vandaag' gedraaid, uitgevoerd door Rob de Nijs. Ik kende de muziek van Rob de Nijs eigenlijk helemaal niet zo goed maar dit nummer had ik al wel eens op Youtube opgezocht. Naar aanleiding van 'een draadje' op een forum dat ging over muziek bij begrafenissen van kinderen. Toen meteen al een tranentrekker, niet wetende dat wij het lied zelf nog eens zouden uitkiezen bij een begrafenis. De begrafenis van ons eigen kind.
De tekst van dat lied sprak ons enorm aan en verwoordt wat wij voelden en nog steeds voelen. x91Vanaf vandaag leef jij in mij, niet bij die bomen, niet in die kist, maar in mij. Voor altijd in mij.x92 En het voelt nog steeds zo, in elke vezel van mijn lijf voel ik Joram. Bij elke stap die ik zet, waar ik ook heen ga, hij is bij mij.
Dat geldt overigens ook voor Jongste, maar op een andere manier. Met hem kan ik nog lijfelijk contact hebben, nog vasthouden, met hem stoeien, knuffelen en kussen. Hem moet ik lijfelijk ook los laten, als hij naar school gaat, bij een vriendje is of uit logeren gaat, maar hij komt als het goed is steeds weer terug x96 daar proberen we zo goed en kwaad als dat gaat toch maar steeds weer vanuit te gaan. En dat is ook de reden waarom ik Joram niet meer op die manier kan loslaten. Omdat hij nooit, nooit meer terugkomt wil ik alles wat hem aan mij bindt vasthouden. En daarom is hij misschien nog wel dieper en vooral op een andere manier, in mij aanwezig dan Jongste. Jongste leidt nog wel zijn eigen leven, heeft, hoe moeilijk en beangstigend dat voor ons soms ook is, het recht om losgelaten te worden; te veel vasthouden belemmert hem in het groter groeien. Maar voor Joram geldt dat niet en dat maakt dat ik alles wat er nog van hem is, aan hem doet denken, wil vasthouden, koesteren. x91Vanaf vandaag leef jij in mij. Ik zal twee levens leven, met jou in mij.x92
Tegelijkertijd maakt het me zo verdrietig. De tijd gaat maar door en hoewel hij dus figuurlijk nog steeds, voor altijd, heel dichtbij me is, verdwijnt hij letterlijk steeds meer uit ons leven. Naast de vele gebeurtenissen waar Joram er nu niet meer bij is maar er ooit wel bij was; verjaardagen, vakanties, bepaalde gebeurtenissen gedurende het jaar (Sinterklaas, Kerst ed.), bepaalde plaatsen, zijn er ook steeds meer waarbij we geen enkele associatie met hem hebben. Hij was er niet bij, zal er ook nooit meer bij zijn en daarom staat het zo los van hem. Daarbij is er sinds het overlijden van Joram zoveel om ons heen verandert dat hij zelf steeds meer geschiedenis wordt. En dat doet pijn. Heel erg pijn.
Het moeilijkst is denk ik nog wel dat we er zelf nog aan meedoen ook. Dat we dus x91gewoonx92 uitstapjes maken en op vakantie gaan zonder hem. Dat we dingen veranderen die we nooit veranderd hadden als hij er nog was geweest, in ieder geval niet op deze manier.
Je ziet op televisie, vooral in politieseries, wel eens ouders die de kamer van hun overleden of vermiste kind laten zien. Vaak nog helemaal in dezelfde staat als voor het overlijden of vermissing van hun kind. x93Vroegerx94 (lees: voor het overlijden van Joram) leek mij dat niet goed. Het leek me ongezond en x91de rouwverwerkingx92 in de weg staan om jarenlang een kamer hetzelfde te houden, alsof het kind nog zo binnen kon stappen x96 al was het bewuste kind waarschijnlijk al volwassen geweest als het nog geleefd had. Maar nu begrijp ik die ouders helemaal.
Het heeft helemaal niets met rouwverwerking te maken, staat er volledig los van. Het is het koesteren en vasthouden van je kind. Met het weinige van wat er nog van hem is, zijn aanwezigheid proberen te voelen. Maar ook om de keiharde waarheid weer in volle omvang tot me door te laten dringen, dat allesoverheersende schreeuwende gemis op een andere manier binnen te laten komen. In een bui van zelfmedelijden, als de tranen maar niet willen komen maar ze zo aan de oppervlakte zitten. Dan is die kamer een middel om Joram te voelen en te huilen.
Maar dan praat ik over mezelf. Rouwen is in vele opzichten een eenzaam proces en voor iedereen zo verschillend. Ik heb dat zo af en toe nodig, maar dat wil niet zeggen dat dat voor anderen ook op die manier geldt. Of op dezelfde plek. H. heeft dat veel minder dan ik dat heb en al helemaal niet zo zeer bij Jorams kamer. En ik geloof ook niet dat Jongste dat heeft. Ik denk dat hij het meer als een gegeven ziet dat het Jorams kamer was maar dat je er nu zonder gestoord te worden door je broer, leuk kan spelen. Hij zal daarbij vast wel eens aan Joram denken, maar het lijkt hem niet te belemmeren.
Een jaar lang is Jorams kamer nog Jorams kamer gebleven. Noemden we het ook zo. En het had van mij ook nog wel kunnen wachten. Om van Jorams kamer de kamer van Jongste te maken. Maar Jongste heeft een heel klein kamertje en groeit zijn peuterbed uit. Hij heeft een x91groot bedx92 nodig en dat past niet in dat kamertje. We hadden ideexebn om op zolder te gaan verbouwen, om daar een grotere slaapkamer te maken. Maar toen overleed Joram was er ineens een kamer x91overx92 en al vrij snel waren we het er over eens dat een grote verbouwing dan toch wel zot is en dat Jongste, als hij dat zelf tenminste zou willen, dan wel in Jorams kamer zou kunnen. We hoefden hem dat geen twee keer te vragen en het ging hem daarna ook niet snel genoeg. Hij wilde meteen wel x91verhuizenx92. Ook H. had hier geen moeite mee, maar ik kon het nog niet. Was er nog niet aan toe. Wilde nog de mogelijkheid nog hebben om me er terug te trekken. En had tijd nodig om ook hiervan afscheid te nemen. Los te laten.
Uiteindelijk ben ik in de zomervakantie begonnen met het uitzoeken van de spullen. Ik had al wel wat kleding en speelgoed uitgezocht maar verder stond alles stond nog net zo in zijn kamer als voor onze, zijn noodlottige, vakantie en de dagen voor de begrafenis waarbij Joram in zijn eigen bed lag.
Als het aan Jongste had gelegen was alles bij het oude gebleven. Er hoefde wat hem betreft niets te veranderen, het bed, het bureau, de kleuren op de muren, het was goed zo. En misschien was dat voor hem ook koesteren van wat van Joram is geweest, maar zelf denk ik dat het meer te maken had met dat het vertrouwd was. Voor Jongste het liefst niet te veel veranderingen. Maar dat leek ons toch geen goed plan. Niet voor hem, maar vooral ook voor ons. Het moest niet Jorams kamer blijven, maar de kamer van Jongste worden. Zijn eigen kamer, met zijn eigen kleuren, meubels, spulletjes en posters.
Ik begin met het uitzoeken van het speelgoed en de boeken, laat al zijn verzamelingen nog eens x96 voor de zoveelste keer x96 door mijn handen laten gaan, steentjes, veertjes, schelpen, een haaientand, mooi gekleurde draadjes, een botje, een uitgedroogde kastanje en nog veel meer. Spullen om te bewaren (weer dat vasthouden en koesteren!) doe ik in bewaardozen en met pijn in mijn hart gooi ik toch ook wat dingen weg. Het bureau, de stoel en het matras breng ik naar zolder en als de kamer op het bed na helemaal leeg is begint het x91echtex92 werk (dat bed uit elkaar halen bleek niet zo simpel als gedacht dus dat liet even op zich wachten). Het x91echtex92 werk omdat ik het lichamelijk best zwaar vind, maar vooral omdat het emotioneel erg zwaar werk is.
Laag voor laag probeer ik het behang van de muren te pulken. Ik heb het gevoel dat Joram over mijn schouder meekijkt en dat ik hem tot diep in zijn ziel kwets. Ik kan hem bijna, op zx92n Jorams, verontwaardigd en boos horen roepen dat het niet eerlijk is, dat het zxedjn kamer is en dat we daar vanaf moeten blijven. Dat het voor altijd zo moet blijven! Het kost me veel moeite, zou het liefst stoppen maar ik ga toch door. Jongste helpt me daarbij.
Hij kijkt er al tijden naar uit dat hij mee mag helpen x91klussenx92 en eindelijk is het dan zo ver. Hij spuit met een plantenspuit warm water op het behang x96 en op mij x96 en als het doorweekt is probeer ik met een plamuurmes een beginnetje te zoeken zodat hij het volgende stuk weer van de muur kan trekken. Het is steeds weer een verrassing als hij ziet dat er weer een laag onder zit. Maar de moed zinkt mij bijna in de schoenen. Zeven lagen behang tellen we. En elke laag lijkt steeds vaster te zitten. Het is of we langzaam de geschiedenis van de muren afpellen, elke laag met zijn eigen kleuren en patroon, zijn eigen verhaal.
Eerst de laag geschilderd in Jorams kleuren, lichtblauw en Blauwst! (een diepe kleur blauw, mede door Joram uitgekozen door de grappige naam), met alle herinneringen en gemengde gevoelens die daarbij horen x96 en dat zijn er veel! x96 , die laag komt het makkelijkst van de muur, maar is emotioneel zo zwaar. Ik voel me schuldig, een verrader naar Joram toe. Door het afscheuren van het behang is het zo definitief, zo onomkeerbaar zijn kamer niet meer.
Een vriendinnetje van Joram komt langs en helpt ook mee. We hebben het er over hoe raar dit is. Dat we met zx92n driexebn in Jorams kamer aan het klussen zijn. Dat het straks zijn kamer niet meer is. Maar ook zij heeft ogenschijnlijk meer belangstelling voor de lagen behang en de plantenspuit. (x93Hou oud zou dit wel niet zijn?x94 x93Ik weet het niet, misschien wel tachtig jaar oud.x94 x93Tachtig? Wauw!x94) Samen verzamelen zij en Jongste van alle lagen stukjes behang, leggen het naast elkaar en maken daar hun eigen nieuwe behang van. Dat ik, terwijl ik hen aanschouw, allebei zo vol verwondering en plezier, de tranen over mijn wangen heb lopen lijken die twee helemaal niet in de gaten te hebben.
Ondanks hun plezier blijft het een voor mij een rotklus. Het behang wil er niet af en moet ook nog gestoomd worden. Het zit heel erg vast en het kost me in alle opzichten heel veel moeite. Ik vind het emotioneel zwaar. H. vraagt aan me of we dit niet moeten laten doen. Of het niet te moeilijk is. Maar dat wil ik niet. Ik moet dit zelf doen. Dat wat ik kan dan.
Als het behang er dan eindelijk af is wordt de wastafel die nooit gebruikt wordt en eigenlijk alleen maar ruimte inneemt weggehaald door een vriend en x91zijn maatx92. Ook plaatsen ze extra stopcontacten en stucen ze de muren. Voor hen ook is het ook moeilijk en raar om te doen. Maar ik ben blij dat zij het doen en niet iemand die we niet kennen; alsof het daarom met meer respect en liefde gebeurt. En gezien de staat waarin de muren verkeren leveren ze knap werk.
H. heeft een hartgrondige hekel aan klussen, maar hij schuurt daarna toch het vele houtwerk. Daarna kan ik verder met het eigenlijke opknappen. Jongste wil een gele kamer en vooral ook meehelpen x96 ooit gexefnspireerd door Nijntje die zelf haar kamer geel verft. Geel lijkt ons iets te heftig wakker worden x92s morgens en daarom wordt het wit (een gebroken wit met de naam Gelukzalig; dat moet dus goedkomen en anders krijgt Histor een rechtszaak aan z'n broek) met groen, met gouden accenten.
Tijdens het schilderen word ik me pijnlijk bewust van wat ik aan het doen ben. Dat wat ik zo graag wil vasthouden ben ik letterlijk aan het overschilderen, veranderen, aan het x91wegmakenx92. Bij elke verfstreek die ik zet heb ik het gevoel dat ik Jorams leven steeds meer uitwis. Die symboliek treft me ineens hard en het lukt me niet dit nog los te laten.
Maar Jongste helpt mee en dat maakt dat ik er wel luchtiger over moet doen. Ik wil hem niet belasten met mijn zwaarmoedigheid. Daarbij sta ik naast een heel trots mannetje te schilderen omdat hij het niet alleen stoer vindt; echte kluskleren aan die vies mogen worden en grote mensenwerk doen, maar hij is er ook nog goed in. Hij blijkt een natuurtalent te zijn om op de maat van de muziek van de Sprookjesboom verf over een muur te rollen. En om zijn moeder te laten relativeren. Hij zet me met beide benen weer op de grond. Lekker gek doen, met verf smeren, meezingen op de muziek. Associaties met je dode broer gewoon opzij zetten en x91in het nux92 leven.Wel met een dubbel gevoel. Zo hoorde hij me regelmatig tegen anderen zeggen dat ik in Jorams oude kamer aan het klussen was waarop Jongste op een gegeven moment zei: x93Je moet niet steeds zeggen Jorams oude kamer, het is mijn nieuwe kamer!x94 Die kwam hard aan, maar plaatste alles wel weer in een ander perspectief, zijn gezichtspunt.
Er is veel hout en dus ook schilderwerk in de nieuwe kamer van Jongste en ook omdat ik het lichamelijk niet lang vol houd om veel te doen heb ik dus nog veel tijd om me tijdens het schilderen te verliezen in mijn gedachten en herinneringen. Maar het lukt me ook om me zo af en toe af te laten leiden door de radio en lekker hard mee te zingen.
De kamer is bijna klaar; er moet volgens Jongste nog meer goud en er moet nog een raamkozijn geschilderd worden, maar verder is het af. Er staat een nu een prachtig nieuw x91groot bedx92 (gemaakt door een heuse meubelmaker, vader van klasgenootjes van zowel Joram als Jongste) en Jongste slaapt er alweer twee maanden en we hebben tot onze verbazing weinig gemerkt van ont- en gewenning. Het is echt een andere kamer geworden. Al hebben we wel aan de wens van Jongste voldaan. Sommige dingen zijn hetzelfde gebleven. De klamboe hangt weer op dezelfde plek, het door Joram zelf uitgekozen donkerblauwe verduisteringsgordijn met gele sterren en andere, doorzichtige, gordijnen met gele sterren en vleermuizen zijn weer opgehangen evenals een planetenmobiel. Jongste wilde dat zo graag, vond ze zo mooi en of dat het enige is of omdat hij daarmee ook iets vast wil houden van (de kamer van) Joram weten we niet.
Ik hoop dat het Jongste lukt om er echt zijn domein van te maken. Dat het echt zijn kamer gaat worden. Ik denk niet dat ik die kamer ooit binnen zal lopen zonder aan Joram te denken, zonder hem te voelen, zonder te denken aan die maanden klussen en de moeite die me dat heeft gekost.
Maar dat geeft niet, het is zelfs wel fijn. Het is goed zo. Nee, x91hetx92 is niet goed zo. Die kamer is goed zo. Een beetje van Joram en in de toekomst waarschijnlijk steeds meer van Jongste.
